A i bëri dajaku myslimanë shqiptarët?

Albanologu gjerman: Përhapja e shpejtë në Siujdhesën Ballkanike nuk ishte religjoze...

Përkthim nga Zgjohu Shqiptar

Një pjesë nga vepra e albanologut Georg Standmuller, profesor në Mynih, njohës i mirë i shqiptarëve dhe historisë së tyre. Shkroi veprën “Forschung zur Albanischen Fruhgeschichte (Kërkime për historinë e hershme shiptare)”. Ky punim në origjinal është botuar në Jahrbucher fur Geshichte Osteuropas, 1955, Bd. 3 fq. 404-429, Mynih, me titull “Die Islamisierung bei den Albaren”.

Loading...
Georg Standmüller
Shkaqet e përhapjes relativisht të shpejtë të islamit në Siujdhesën Ballkanike – para së gjithash në Shqipëri – nuk ishin religjoze por të llojit juridik dhe ekonomik. Sipas rregullave të së drejtës fetare (Fikh) i takonte çdo mysliman të shtresës së lartë sunduese politike të Perandorisë Osmane, përderisa të gjithë jo myslimanët ishin të përjashtuar plotësisht nga të drejtat politike. Kalimi në Islam kuptohej njëkohësisht edhe si ngritje në shtresën e lartë politike, që gëzonin privilegje të ndryshme. Shtresa e ulët jo myslimane – të ashtëquajturit “Rajah” – ishte gati pa të drejta dhe ishin të detyruar të paguanin tatim (Gjizja) të lartë për frymë të popullsisë.

Këto përfitime ekonomike dhe privilegjore të shtresës së lartë myslimane ishin natyrisht një shtytje e fuqishme të “turqizohen” me pranimin e islamit. Në fakt kalimi në islam pasonte thuajse menjëherë pas pushtimeve turke. Gjatë islamizimit në tokën shqiptare ka ardhur paraqitja e çuditshme e një sinkretizimi religjoz. Kalimi, që gati përherë bëhej vetëm nga arsyet ekonomike, nuk ka ndryshuar fillimisht aspak nga pikëpamjet, mënyrat e jetës dhe në zakonet e të “turqizuarëve”.
Shumë herë kalimin në islam e proklamonte, e bënte vetëm kryefamiljarime çka arrihej liria nga tatimet shtypëse për frymë të popullsisë.

Anëtarët e tjerë të familjes mbetnin në besimin e krishterë. Deri në mbarim të shek. XVI kalimet në islam kanë mbetur ende të kufizuara në renegata të vetme dhe ato familjare. Popullatën fshatare të Shqipërisë në atë kohë islamizimi ende nuk e kishte përfshirë Në vitin 1577 Shqipëria Veriore dhe Qëndrore ishte krejt katolike. Hierarkia katolike e vendit duket se ka qëndruar edhe më tutje në shtrirjen e vjetër. Argjipeshkivijtë dhe priftërinjtë kanë vuajtur nën jo tolerancën turke.

1. Arsyet dhe format e paraqitjes së islamizimit
Shkaqet e përhapjes relativisht të shpejtë të islamit në Siujdhesën Ballkanike – para së gjithash në Shqipëri – nuk ishin religjoze por të llojit juridik dhe ekonomik. Sipas rregullave të së drejtës fetare (Fikh) i takonte çdo mysliman të shtresës së lartë sunduese politike të Perandorisë Osmane, përderisa të gjithë jo myslimanët ishin të përjashtuar plotësisht nga të drejtat politike. Kalimi në Islam kuptohej njëkohësisht edhe si ngritje në shtresën e lartë politike, që gëzonin privilegje të ndryshme. Shtresa e ulët jo myslimane – të ashtëquajturit “Rajah” – ishte gati pa të drejta dhe ishin të detyruar të paguanin tatim (Gjizja) të lartë për frymë të popullsisë.

Këto përfitime ekonomike dhe privilegjore të shtresës së lartë myslimane ishin natyrisht një shtytje e fuqishme të “turqizohen” me pranimin e islamit. Në fakt kalimi në islam pasonte thuajse menjëherë pas pushtimeve turke. Në fillim ishin individë, individë të cilët “turqizoheshin”, pastaj vinin fshatrat dhe më në fund gjithë krahinat dhe rajonet fisnore. Ky zhvillim ndimohej nga pasiguria e përgjithsme juridike dhe korrupsioni i sistematizuar, kur jo myslimani në raport me nënpunësit turk dhe me feudalët ishte i përjashtuar.

Ky drejtim i keq i administratës turke, i cili vërehej që nga fundi i kohës së vjetër osmane – pjesa e parë e shek. XVI dhe pastaj në kohën e mesme dhe të vonshme osmane merr përmasa të mëdha e që lidhej me sitemimin e prandaj nënpunësit shitjes së posteve çdo vit.
Blerja e një posti shtetror ishte një kapital, i cili duhej të shfrytëzohej sa më shpejt dhe mundësisht të sjellë rentë të lartë , ngase mbajtësi përkatës i ndonjë posti nuk ishte i sigurtë se a do të vijë apo jo ndokush tjetër në postin e tij.

Prandaj nënpunësit turq përpiqeshin me të gjitha mjetet në mënyrë të pamëshirshme të nxjerrnin tatime të larta nga popullata e varfër dhe e torturuar. Përballë këtij despotizmi me shtypje të vazhdueshme popullata kishte mundësinë të zgjedhë mes ikjes në ndonjë krahinë tjetër (ose në Dalmacinë Jugore venedikase fqinje) dhe islamizimit. Nëse ndokush nuk donte ta lëshonte vendin detyrohej të “turqizohej”. Të paktën kështu mund t’i ikej shtypjes së rëndë tatimore të aristokracisë myslimane dhe nëpunësve.

Nga kjo arsye ekonomikeshprehej përhapja e shpejtë dhe e pandalshme e islamit ndër shqiptarë pasi që islamizimi si lëvizje veç kishte filluar. Islami ka ngulë këmbë në shumë vende të Siujdhesës Ballkanike fillimisht në Bosnjë dhe Hercegovinë. Atje menjëherë pas okupimit turktë vendit (1463) një pjesë e madhe e popullsisë ka kaluar në islam – para sëgjithash aristokracia. Motivi i padyshimtë i aristokracisë ka qenë dëshira për mbajtjen e tokave; një arsye tjetër, e cila islamin atje e bënte aq popullor qëndron shumë më thellë. Anëtarët e religjionit bogomil, që ishte shumë i përhapur – e ashtëquajtur “kisha boshnjake” – për shkak të kundështimit të tyre ndaj katolicizmit romak, pra mu për këtë pa rezistencë me dëshirë kanë pranuar islamin.

Që nga përfundimi i shek. XV është bërë një “përforëcim” si lëvizje e masës. Pastaj islamizimi prej shek. XVI përfshinte edhe krahinat të tjera ballkanike. Atje pjesërisht ndikuan kushte të tjera psikologjike. Në Bullgarinë Lindore përhapja e islamit mbështetej pjesërisht në “turqizim” të popullatës paraturke të krishterë ( të ashtëquajturit “Pomakët” në Rapode), ndërsa pjesa më e madhe mbështetej me ardhjen, ngulimin e bujqëve anadollakë, turq dhe tartarë në mënyrë të planifikuar. Në ujdhesën e Kretës është bërë bërë një islamizim në mënyrë të ngjshme si në Shqipëri: pas okupimit turk (1669) bëhej një kalim masv në islam, një pjesë si pasojë e shtypjes turke, dhe pjesa tjetër nga arsyet e njohura ekonomike. Përderisa greku më parë jepte lirinë se besimin, te shqiptarët mesatarisht e kundërta.

Shqiptari është i gatshëm të paguajë lirinë nga shtypja politike me çmimin e besimit të trashëguar. Kjo bindje ka gjetur shprehjen e saj proverbin e njohur shqiptar “ku është shpata, është feja”.
Ky vlerësim tepër i vërtetë shqiptar i lirisë nacionale, sociale dhe personale ka lehtësuar “turqizimin”. Islamizimi ka arritur përmasa më të mëdha në Shqipëri, ku fuqimisht u përfshi që nga fillimi i shek. XVI. Burime të ndryshme na mundësojnë këtë ngjarje ta përcjellim prej shek. XVI deri në shek. XIX në proçeset kryesore dhe t’i njohim shkaqet dhe pamjet e jashtme. Ne kemi një numër të madh të relacioneve Venedikase dhe Raguziane si dhe raportet e klerikëve shëtitës të ipeshkvijve katolikë që përmbajnë të dhëna të sakta mbi raportet e të krishterëve dhe myslimanëve në vende të veçanta dhe rajone fisnore.

Këtyre u bashkangjiten edhe raportet e udhëtimeve. Gjatë islamizimit në tokën shqiptare ka ardhur paraqitja e një e çuditshme e një snkretizimi religjoz. Kalimi, që gati përherë bëhej vetëm nga arsyet ekonomike, nuk ka ndryshuar fillimisht aspak pikëpamjet , mënyrat e jetesës dhe në zakonet e të “turqizuarëve”. Shumë herë kalimin në islam e proklamonte , e bënte vetëm kryefamiljarime çka arrihej liria nga tatimet shtypëse për frymë të popullsisë. Anëtarët e tjerë të familjes mbetnin në besimin e krishterë.
Për këto shkaqe në ndonjë vend kalonte në islam vetëm një fshat i një fisi përderisa fshatrat e tjerë mbeteshin katolikë. Të “turqizuarit” pranonin sipërfaqësisht islamin dhe shkonin të premtëve në xhami për aq sa vëmendja nga rrethi mysliman ishte e pashmangshme.

Fshehtas ëndronin besnikë fesë të tyre të krishterë, ata i përcillninedhe më tutje zakonet e krishtera të agjërimit, sakramentet, nderimin e shenjtërve dhe kultet relikte. Kështu deri në fillim të shek. XIX ka pasur një numër të madh të fhsatrave dhe krahinave që kanë qenë “kriptokatolikë”. Pikëpamjet e krishtera dhe zakonet zëvendësoheshin me besëtytni.

Nga pikëpamjet, këta të “turqizuarit” qëndronin tek bestytnitë dhe pranë zakoneve të hershme të krishtera, ata lavdëronin shenjtërit e tyre, shtegtonin në shenjtërore, bile edhe i pagëzonin fëmijët e tyre, ata me pagëzimin shikonin një mjet mbrojtës magjik. Mirëpo kohë pas kohe me kalimin e gjeneratave humb plotësisht vetëdija e besimit të krishterë e të “turqizuarve” sipërfaqësorë.

Isak Mosque Bitola 1848, Manastir nga Edward Lear


2. Fillimet e “turqizimit”: renegatat e veçanta

Islamizimi gjithkund filloi me “turqizimin” e individëve të cilëve me këtë u jepej mundësia për avancim, pasuri dhe pushtet. Po kështu ishte edhe në Shqipëri. Që nga okupimi i Shqipërisë nga Turqia, pjesëmarrës ishte një renegat shqiptar me influencë: Veziri i Madh Gedik Ahmed Pasha (mbytet në 1482). Raste të tilla të renegatës shqiptare mbesin prapë deri në gjysmën e dytë të shek. XVI pas a shumë të veçuara. Por që në shek. XVI një numër i madh i shqiptarëve të “turqizuar”luanin një rol prirës në ushtri hde në administratën e Perandorisë Osmane. Prej shumë nacionaliteteve, prej të cilave përbëhejshtresa e lartë e renegatës në Konstandinopojë, shqiptarët qëndronin në vendin e parë, pas tyre për nga numri dhe rëndësia vinin boshnjakët.

Në fund të shek. XVI në Konstandinopojë kishte një numër të madh të shqiptarëve renegatë në poste të larta, pos tjerash dy pashallarë, një Haseki (gruaja më e dashur e Sulltanit), një dhëndër i Sulltanit. Shumica e vezirëve atëherë kishin qenë me prejardhje shqiptare. Pranë të “turqizuarve” shqiptarë ishin edhe serbët dhe boshnjkët e turqizuar si elemente kryesore të shtresës udhëheqëse të renegatët që në atë kohë formohej në kryeqytetin e Perandorisë. Këta renegatë me pushtetin e tyre bëhen udhëhapës të islamizimit. Kështu në fillim u turqizuan vetëm të krishterët ambiciozë ose dhe familje të tëra që donin të bënin emër ose të paktën t’i shpëtonin ngarkesave tatimore, e para së gjithash tatimit për frymë të popullsisë “haraçit në gjak” (turq. Dershirme).

Kalimi masiv në islam, si duket, pastaj, ka qenë në Bullgari dhe në aristokracinë boshnjake. Në krahinat tjera ballkanike një lëvizje e vërtetë e kalimit në islam është bërë së pari në mbarim të shek. XVI dhe fillim të shek. XVII, para së gjithash në Shqipëri. Familjet më të forta të vendit mundoheshin me anë të “turqizimit” ta shpëtonin pasurinë e tyre dhe të siguronin pozitën që kishin.

Me kalimin në islam pranoheshin në shtresën e lartë myslimanë ku fitonin të drejtat dhe përparësitë e tyre. Një shembull i qartë është zhvillimi i dalluar i shtresës së renegatës në qytetin e Shkodrës. Kur me marrëveshjen venediko-turke (1479) Shkodra bëhet turke, një pjesë e shqiptarëve emigroi ndërsa me kohë pjesa tjetër e mbetur “turqizohej”.

Sipas një gojëdhëne (që nuk jep kohën e saktë) thuhet se një ditë të gjithë pronarët e tokave kanë marrë urdhrin nga pashai që ta argumentojnë me shkrim pronësinë e tyre.
Përgjigjja e tyre ishte se ata nuk posedojnë kurrfarë shkrese për argumentimin e pronësisë, sepse ata pronat e tyre i kishin trashëguar me gjenerata. Kështu pashai iu lexon një ferman (urdhër) të Sulltanit, me të cilin të gjitha pronësitë e të krishterëve të cilët nuk e argumentojnë pronësinë me shkrim shpallen toka të Sulltanit.

Pastaj pronarët e tokave kishin një mundësi të merrnin një dëshmi turke e cila do t’ua kthente tokat, nëse ata do të kalonin në islam. Të gjithë pronarët e krishterë të tokave janë përpjekur që në ëtë mënyrë t’i marrin përsëri tokat e veta e kështu si pasojë e saj turqizohen.

Pastaj prishen edhe kishat e krishtera në Shkodër ose janë kthyer në xhami. Vetëm jashtë qytetit ë bregun verior të Bunës është ruajtur një kapelë.

3. Zhvillimi i islamizimit deri në fillim të shek. XVII
Deri në mbarim të shek. XVI kalimet në islam kanë mbetur ende të kufizuara në renegata të vetme dhe ato familjare. Popullatën fshatare të Shqipërisë në atë kohë islamizimi ende nuk e kishte përfshirë. Në vitin 1577 Shqipëria Veriore dhe Qendrore ishte krejt katolike. Hierarkia katolike e vendit duket se ka qëndruar edhe më tutje në shtrirjen e vjetër. Argjipeshkvijtë dhe priftërinjtë vërtet kanë vuajtur nën jo tolerancën turke.

Pastaj – kah fundi i shek. XVI – fillon islamizimi si lëvizje masive. Në fillim të shek. XVIII në islam kishte kaluar përafërsisht e 30-ta. Që nga kjo pikë kohore filloi islamizimi të përhapet më shpejt. Që kur Sulltani Selimi II, më 1569 urdhëron konfiskimin e të gjitha të ardhurave të kishave të krishtera të Perandorisë (përveç në Konstandinopojë, Brussa dhe Adrianopol) bëshkësitë e krishterabien në një gjendje edhe më të pavolitshme.

Falë vetëm gatishmërisë për flijim apostolik dhe qëndrueshmërisë së françeskanëve, që kishin marrë përsipërpunë baritore-shpirtërore gjithëkund nëpër provincat turke në shekujt vijues në terriotret katolike është mundur të kryhen punët baritore-shpirtërore. Mirëpo ky veprim u ka kushtuar me vdekje martire shumë françeskanëve misionarë guximtarë. Shematizmi i vitit 1577 i gjeografisë kishtare të Shqipërisë përmban të dhëna të vlefshme mbi gjendjen e dioqezave në veçanti.

 Në qytetet e Shkodrës dhe Lezhës (Alessio) në atë kohë kishte shumë të krishterë; në rrethin e arqipeshkvisë të Krujës, ishin 300 fshatra të krishtera. “Vescouati Cinese”, 30 në jug 60 milje më larg kishte 80 fshatra të krishtera, po ashtu edhe argjipeshkvia e mbetur jetime. Stephana që shtrihej 80 mile larg kësaj, kishte afro 200. Është theksuar në mënyrë të qartë se në të gjitha këto famulli vlente riti latin dhe që këto famulli ishin nën përkujdesjen e argjipeshkvit të Antivarit.

* * *

Në rrugën prej Lezhës për Novobërdë, në një udhëtim që zgjat prej pesë ditësh që shpinte nëpër malësitë veriore shqiptare, territori i rrugëtimit katër ditor, i takonte ritit latin ndërsa territori i udhëtimit të ditës së fundit i takonte ritit “grek”. Po ashtunë zonën e banuar me serbë në Janieuo (Janjevë) dhe Trepcia (Trepçë) kishte katolikë.

Disa vetë më vonë mësojmë nga raportet e vizitatorëve apostolikë hollësi të tjera të rëndësishme për gjendjen kishtare dhe politike të atëhershme në provincat ballkanike turke. Në fillim të vitit 1584 Papa Gregori XIII, i cili përpiqej në mënyrë të veçantë për misionet orientale dërgonte dy vizitatorë apostolikë në Ballkan: Kanonistin e Zarës Allesandro Komuloviç, dhe Jezuitin Tommaso Raggio.

Në raportet e vizitatorëve, në bazë të përshtypjeve, Komuloviç e jep një pamje të qartë për gjëndjen e Kishës në këto troje. Të krishterët jetojnë shumë të shtypur nga pushteti osman dhe e dëshironin lirinë. Popullata ballkanike e armatosur mirë do të kishte mundësi ta mobilizonte një ushtri të fortë. Vetëm në veri të Shqipërisë – deri në pjesën kah Durrësi (Durazzo) – do të ishin afro 40 000 burra të aftë për luftë; i tërë ky rajon i takon Kishës katolike. Në “Epirusin e mbetur” (Shqipëri Jugore dhe Epiri) dhe në Maqedoni numri i “grekëve” ishte shumë më i madh. Atje do të mund të jenë më tepër se 100 000 burra të aftë për luftë. Një mobilizim jo të lehtë do të mund ta paraqiste Hercegovina, Sllovenia, Kroacia dhe Serbia. Në rajonin e Bosnjës dhe Danubit deri kah Beogradi kishte 200 000 të aftë për luftë dhe po aq në Bullgari. Numri i të krishterëve në Detin e Zi nuk do të ketë më pakë se 400 000. Nëse këto të dhëna të raportuara nga vizitatori ndoshta jënë të tepruara, mund të konsiderohet si e sigurtë se në të gjitha këto territore një pjesë e madhe e popullsisë kishte ruajtur kristianizmin. Pak më vonë një relacion në arkivin e Vatikanit (nga fundi i shek. XVI ose i viteve të para të shek. XVII) jep hollësi dhe të dhëna numerike, një paraqitje të pasur të rrethanave kishtare në Shqipëri.

Autori, prift anonim, i këtij raporti thotë se vetëm një e tridhjeta e shqiptarëve janë myslimanë “turqë”, kurse të gjithë të tjerët janë të krishterë edhe ata katolikë janë të ndarë në shumë parti sipas prirjes së tyre për Papën, Venedikun ose Napolin. Venedikasit duke pasur parasysh interast e tyre tregtare me Orientin, kërkonin të mbetnin në mirekuptim të mirë me Portën, kështu refuzuan planin e përkrahur nga

Roma dhe Napoli për kryengritjen kombëtare shqiptare kundër sundimit turk. Kjo paraqitje plotësohet nga një shkresë e një prifti vizitator e vitit 1599: numri i katolikëve në Shqipëri në atë kohë ishte 70 000 pa provincën kishtare të (An) Tivarit. Numri i ortodoksëve (“serbë” dhe “grekë”) ishte edhe më i madh. Në tërë Shqipërinë ishin vetëm 130 priftërinj (meshtarë), që prej tyre një pjesë e madhe jetonte haptas me konkubinat.

Numri i përgjithshëm i popullsisë – pa ortodoksë – ishte 150 000 shpirtëra. Kështu numri i të “turqizuarëve” do të duhej të ketë qenë po aq i madh sa edhe i katolikëve. Katolikët vuanin më shumë nga telashet ortodokse (greke), se sa nga sundimi turk. Me kërkesën e “grekëve” është dashur të paguanin edhe kishat katolike për patriarkalen ekumenike në Konstandinopojë. Në këto kushte të vështira nuk ka qenë eçuditshme që shumë hoqën dorë – para së gjithash në mungesë të priftërinjve – ata pjesërisht bëhen myslimanë, pjesërisht ortodoksë të ritit grek apo serb.

Një shëmbull i qartë i dobësimit kishtar në atë dhjetëvjetësh ishte historia e argjipeshkvisë së (An)Tivarit, që nga mesjeta e veonshme ka qenë si qendër e primatit të Serbisë në Shqipëri. Në vitin 1571 (An)Tivarit i Venedikut, mbas një mbrojtjeje trimëroje, bie në duart e turqve. Argjipeshkëvi Johannes Bruno d’Olchinio (1551-1571) që kishte marrë pjesë personalisht në mbrojtje është burgosur dhe vdes pas disa vjetësh në burg.
Me këtë fillon për këtë rajon, që deri në këtë moment ishte i pastër me katolikë, një krizë e rëndë.

Kështu kohë pas kohe, priftërisë ortodoksenga Patriarkana e Pejës, e favorizuar nga Perandoria Turke, i shkon për dore të sprapsëdhe ta shtypë ritin latin. Në qytetin e (An)Tivarit Katedralja e Shën Gjergjit shndërrohet në xhami, ndërtesa argjipeshkvore bëhet rezidencë e guvernatorit turk.

Nga 20 kishat e qytetit dhe 10 të rrethit, kursehen vetëm ajo e Shën Elisë dhe Shën Marisë “in Suburbana”. Shenjtoret e tjera plaçkiten dhe shkatërrohen, konfiskohen pasuritë e kuvendeve (manastireve) dhe kishave. Një pjesë kalon në duart e ortodoksëve. Prej përafërsisht 30 Abacive të Benediktinëve dhe Bazilianëve (po ashtu dhe Abacia e Shën Marisë e murgeshave – femrave në Rotazio në bregdet, Abacia e benediktinëve në (An)Tivari dhe nga 7 kuvendet (manastiret) e françeskanëve, që e bënin provincën shqiptare, nuk i ka shpëtuar kësaj katastrofe.

Katolicizmi që në sytë e turqve ishte si religjion ii armikut të vjetër Venedikut, e që ishte i urryer, duhej tani të zhdukej përfundimisht. Argjipeshkvia e (An)Tivarit mbetet tashmë tetë vite jetime (pa argjipeshkëv).

Pastaj emrohet Ambrosio Antonio Capizio (o.min.obs.)për argjipeshkëv. Gjatë gjithë kohës sa ishte në detyrë (1579-1599) nuk ka guxuar të rezidojë në qytetin e tij argjipeshkvor. Ai ka qëndruar në Budvë (Budua) të Venedikut fqinjë, prej ku ai pjesërisht kishte mundësi t’i kryente, udhëhiqte punët dhe detyrën e tij.

Edhe në kohën e pasardhësit të tij Tommaso Orsini (o.s.fr., 1599-1607) s’ndryshon gjë. Argjipeshkëvi, Ambrosio është përpjekur edhe me ndërmjetësimin e diplomacisë venedikase të ndikojë në marrjen e një urdhëri (nxjerrjen e një fermani) të Sulltanit, me anë të të cilit do të ishin mbrojtur personi dhe pronësia e argjipeshkvit nga veprimet arbitraretë nëpunësve vendor turk.

Nëpunësi venedikas nuk ishte mundur fare në këtë drejtim ngase ai ishte i mendimit se kjo nuk do të sillte gjë. Kur një ditë argjipeshkvi, megjithatë, shkon nga qendra e atëhershme e Budvës (Budua), i pajisur si vizitatorë për në (An)Tivar, arrestohet dhe futet në burg nga turqit, rrahet me shufër, ku nga ky keqtrajtim edhe vdesë.
Pasardhësi i tij Tommaso Orsoni e merr titulli “Vicarius Apostolicus in locis finitimis Turcicaedominationis”.

Para së gjithash ai është përpjekur ta mbajë fisin fqinjë serb të Pashtroviqëve larg nga shkizma. Vetëm Mario Bizzi i cili në vitin 1609 emërohet argjipeshk i (An)Tivarit ia del, nëpërmjet lidhjeve të tija me një turk në detyrë të lartë të nxjerrë një ferman, me anë të të cilit i sigurohet ushtrimi i plotë i juridiksionit argjipeshkvor në rrethin e tij pa pengesë.

Sipas këtij fermani argjipeshkvit të ri i mundësohet në vitin 1610 të ndërmarrë një udhëtim vizitatorë nëpër Shqipërinë Veriore dhe Kosovën udhëtimin mbi të cilin na ka lënë në një raport shumë të vlefshëm.

Udhëtimi vizitatorë shpinte në tërë provincën kishtare në të cilën bënin pjesë Shqipëria Veriore dhe Dardania (Kosova). Pikë nismëtare ishte qyteti Budva(Budua) në Dalmacinë venedikase. Prej aty udhëtimi shpinte në (An)Tivar, Lezhë(Alessio) nëpër territorin Bregumatja në afërsitë e Krujës, pastaj nëpër krahinat malore Mirditë, Prizren, Novobërdë, Novipazar.

Përshtypjet janë të shënuara në raportin e hollësishëm të vizitatorit me një pamje të qartë të përparimeve të islamizimit të asaj kohe. Përmasa e islamizimit vërtetë ishte e ndryshme në treva të veçanta. Përderisa pjesa më e madhe e popullsisë së rezidencës të argjipeshkvisë së (An)Tivarit e kishte pranuar islamin, fshatrat e të gjithë këtij rajoni, pjesa mes (An)Tivarit dhe Lezhës kishin mbetur ende të krishtera. Mirëpo islamizimi kishte filluar të depërtojë edhe në pjesët fshatare. Në disa fshatra veç kishte disa familje “të turqizuara”. Tërësisht ishte islamizuar vetëm një fshat i vetëm.

Në pjesët kufitare kah rrjedh lumi Mat dhe Ishmi islamizimi kishte arritur shkallën më të madhe. Familje tëtëra bile edhe fshatra të tëra janë “turqizuar”, për t’iu ikur tatimeve. Raportet mes të krishterëve të mbetur dhe të turqizuarëve ishin të mira.
Disa kishin kaluar vetëm sipërfaqësisht por në brendi kishin mbetur të krishterë. Në një fshat myslimanët e martuar me gratë e krishtera jepnin kontributin e tyre për mjetet jetësore tëpriftërinjëve katolikë. nËpellgjet e trevave të Dardanisë islamizimi gjithashtu ishte shumë i përhapur. Popullsia e vjetër sllave ishte ortodokse.

Katolikët ishin kryesisht popullatë e imigruar shqiptare të cilëve iu bashkohen edhe disa boshnjakë edhe raguzianë. Krejt ndryshe ishte gjendja e Kishës në krahinat malore të Shqipërisë Veriore. Atje islamizimi ende nuk kishte depërtuar fare. Luftëtarët e zellshëm të fiseve malore qëndronin të patundur në besimin katolikë. Arsyet e turqizimit ishin vetëm të llojit ekonomik. Njerëzit përpiqeshin t’i largoheshin shtypjes tatimore. Prandaj shumë kaluan vetëm në mënyrë sipërfaqësore e ndërruan besimin e tyre. Nga këto premisa krijohet një sinkretizëm i çuditshëm religjoz.

Të turqizuarit ruanin më tutje edhe zakonet e tyre të krishtera e qëndronin pranë tyre. Në një fshat ata merrnin pjesë në festën kishtare të Shën Elisë sikurse edhe katoliëkt. Në disa vende i pagëzonin fëmijët e tyre sipas zakonëve të krishtera. Në disa vende i pagëzonin fëmijët e tyre sipas zakoneve të krishtera ngase në pagëzim shihnin një botëkuptim magjik.

Raportet mes të krishterëve dhe turqizuarëve duhet të kenë qenë gjithkund të mira. Si arsye kryesore e islamizimit të pandalshëm për argjipeshkvinë qëndronte në mungesën e priftërinjëve dhe edukimin me mangësi të paparamendueshme të klerikëve. Raporti vizitator cekte shumë shembuj të mjerueshëm.

Dy priftërinj në krahinën Bregumatja nuk dinin të shkruanin fare e shumë pakë të lexonin. Argjipeshkëvi ishte dashur që të dyve t’ua mësonte liturgjinë. Raste të tilla të pasiturisë kishte edhe në vendet e tjera. Padituria e priftërinjëve barte shpesh në popull shumë besëtytni. Këtu vijojnë po ashtu edhe mangësitë morale të priftërinjëve./ZgjohuShqiptar.info

© | Xh. N

Loading...

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button